აზერბაიჯანი ყოველწლიურად 28 მაისს დამოუკიდებლობის დღეს ზეიმობს. ეს თარიღი სიმბოლურად აერთიანებს 1918 წელს დაარსებული აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის მემკვიდრეობასა და 1991 წელს აღდგენილ სახელმწიფოებრიობას.

ისტორიული პროცესი 1918 წლის 28 მაისს, თბილისში დაიწყო. სწორედ აქ მიიღო აზერბაიჯანის ეროვნულმა საბჭომ დამოუკიდებლობის დეკლარაცია, რითაც რეგიონში პირველი საპარლამენტო და სეკულარული დემოკრატიული რესპუბლიკა გამოცხადდა. ეროვნულ საბჭოს მამედ ამინ რასულზადე ხელმძღვანელობდა, ხოლო პირველი მთავრობის ფორმირება ფატალი ხან ხოისკის დაევალა.

23-თვიანი დემოკრატიული მცდელობა

აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა სულ 23 თვე არსებობდა, თუმცა ამ მოკლე დროში მან საფუძველი ჩაუყარა ქვეყნის თანამედროვე ინსტიტუტებს. 1918 წლის ნოემბერში მიღებული კანონით ჩამოყალიბდა 120-ადგილიანი პარლამენტი, რომელშიც სხვადასხვა ეთნიკური და პოლიტიკური ჯგუფები იყვნენ წარმოდგენილნი.

რესპუბლიკამ მუსლიმურ სამყაროში პირველმა მიანიჭა ქალებს ხმის უფლება და არჩევნებში მონაწილეობის შესაძლებლობა. გარდა ამისა, შეიქმნა ეროვნული არმია და დაარსდა ქვეყნის პირველი უნივერსიტეტი. მიუხედავად იმისა, რომ 1920 წლის აპრილში ბოლშევიკების შემოსვლამ ეს პერიოდი დაასრულა, დამოუკიდებლობის იდეა პოლიტიკურ ცნობიერებაში ცოცხლად დარჩა.

სახელმწიფო ნარატივი და ცვლილებები

დღეს აზერბაიჯანის ოფიციალური პოლიტიკა 28 მაისს დამოუკიდებლობის დღედ მოიხსენიებს. 2021 წლის ოქტომბერში მიღებული კანონის თანახმად, 18 ოქტომბერი „დამოუკიდებლობის აღდგენის დღედ“ განისაზღვრა. ოფიციალური ბაქოს განმარტებით, ეს ცვლილება ისტორიული პერიოდების არსის უფრო ზუსტად ასახვას ისახავს მიზნად.

თუმცა, აღნიშნული ნარატივი ორმაგი ხასიათისაა. ერთი მხრივ, ხელისუფლება პატივს მიაგებს რასულზადესა და პირველი რესპუბლიკის დამფუძნებლებს, მეორე მხრივ კი, ისტორიულ ნარატივში მთავარი აქცენტი 1993 წლის 15 ივნისზე — „ეროვნული ხსნის დღეზე“ კეთდება. ოფიციალური წყაროები ჰეიდარ ალიევს თანამედროვე აზერბაიჯანული სახელმწიფოს „არქიტექტორად და დამფუძნებლად“ მოიხსენიებენ.

შიდაპოლიტიკური კონტრასტები

მკვლევრები აღნიშნავენ წინააღმდეგობას პირველი რესპუბლიკის პლურალისტურ მოდელსა და დღევანდელ ძლიერ საპრეზიდენტო სისტემას შორის. მაშინდელი პარლამენტი 11 სხვადასხვა პოლიტიკურ ჯგუფს აერთიანებდა, დღევანდელი კონსტიტუცია კი ძალაუფლების კონცენტრაციას პრეზიდენტის ხელში გულისხმობს. ეს დისონანსი აზერბაიჯანის მეხსიერების პოლიტიკის ერთ-ერთი მთავარი განხილვის საგანია.