ოზონის შრის დაცვის მიზნით დანერგილი ქიმიკატები მოულოდნელ და გლობალურ ეკოლოგიურ პრობლემას ქმნიან. ლანკასტერის უნივერსიტეტის ახალი კვლევის თანახმად, ნივთიერებები, რომლებიც ძველ, მავნე ქიმიკატებს ჩაენაცვლნენ, ახლა „მარადიული ქიმიკატების“ სახელით ცნობილი ტრიფტორძმარმჟავას (TFA) მასობრივ გავრცელებაზე არიან პასუხისმგებელნი.

2000-დან 2022 წლამდე პერიოდში ატმოსფეროდან დედამიწის ზედაპირზე დაახლოებით 335 500 ტონა TFA დაილექა. მეცნიერების გათვლებით, ეს მაჩვენებელი მომავალშიც გაიზრდება, რადგან შემცვლელი ქიმიკატები ატმოსფეროში ათწლეულების განმავლობაში რჩებიან.

რა არის TFA და როგორ ვრცელდება?

TFA მიეკუთვნება პერ- და პოლიფტორირებული ალკილის ნივთიერებების (PFAS) ჯგუფს. მათ „მარადიულ ქიმიკატებს“ უწოდებენ, რადგან ისინი ბუნებრივად არ იშლებიან და გარემოში უკიდურესად დიდხანს რჩებიან. კვლევის ავტორებმა „ქიმიური ტრანსპორტირების“ მოდელირების გამოყენებით დაადგინეს, რომ TFA წარმოიქმნება მაცივრებსა და კონდიცირების სისტემებში გამოყენებული აირების (HCFCs და HFCs) და ზოგიერთი საინჰალაციო ანესთეტიკის დაშლის შედეგად.

მიუხედავად იმისა, რომ მონრეალის ოქმისა და კიგალის შესწორების საფუძველზე ამ აირების გამოყენება ეტაპობრივად იზღუდება, მათი კონცენტრაცია ატმოსფეროში კვლავ იზრდება. ქიმიური პროცესების შედეგად, ეს აირები ატმოსფეროდან წვიმის სახით ან პირდაპირი ნალექის გზით ბრუნდებიან დედამიწაზე.

საფრთხეები გარემოსა და ადამიანისთვის

ევროპის ქიმიური ნივთიერებების სააგენტო TFA-ს წყლის ორგანიზმებისთვის მავნე ნივთიერებად კლასიფიცირებს. მეცნიერებმა ამ ნივთიერების კვალი უკვე აღმოაჩინეს ადამიანის სისხლსა და შარდში. გერმანიის ფედერალურმა ოფისმა კი წამოაყენა ინიციატივა, რომ TFA ადამიანის რეპროდუქციული სისტემისთვის პოტენციურად ტოქსიკურად იქნას მიჩნეული.

კვლევის წამყვანმა ავტორმა, დოქტორმა ლუსი ჰარტმა, აღნიშნა, რომ არქტიკულ ყინულებში აღმოჩენილი TFA-ს თითქმის ყველა საბადო სწორედ ოზონის დამშლელი ნივთიერებების შემცვლელებს უკავშირდება. ეს ადასტურებს, რომ ქიმიკატები ატმოსფერული ნაკადებით პლანეტის ყველაზე შორეულ წერტილებამდეც აღწევენ.

მომავლის გამოწვევები

კვლევის ავტორები ხაზს უსვამენ, რომ ახალი თაობის მაცივრები, როგორიცაა HFO-1234yf, რომელიც ავტომობილების კონდიცირების სისტემებში გამოიყენება, TFA-ს წარმოქმნის ახალ, მზარდ წყაროდ იქცა. პროფესორი რაიან ჰოსაინი აცხადებს, რომ აუცილებელია საერთაშორისო ძალისხმევის გაერთიანება და TFA-ს მონიტორინგის გაფართოება, რათა შეფასდეს მისი გრძელვადიანი გავლენა გარემოზე.