თანამედროვე მეცნიერებაში ცოტა რამ თუ შეცვლის ჩვენს წარმოდგენას სამყაროზე ისე, როგორც სივრცე-დრო. ალბერტ აინშტაინის ფარდობითობის თეორიის თანახმად, ეს არის სივრცისა და დროის ერთმანეთში გადახლართული ქსოვილი, რომელიც სამყაროს საფუძველს ქმნის.

ხშირად მას „რეალობის ქსოვილს“ უწოდებენ. ზოგიერთი მკვლევარი მას ოთხგანზომილებიან, ფიქსირებულ „ბლოკ-სამყაროდ“ მოიხსენიებს, სადაც წარსული, აწმყო და მომავალი წინასწარ განსაზღვრული რუკაა. სხვებისთვის კი ეს დინამიკური ველია, რომელიც გრავიტაციის ზემოქმედებით იღუნება.

მოდერნული ფიზიკის პარადოქსი

კითხვა იმის შესახებ, თუ რა არის სინამდვილეში სივრცე-დრო — სტრუქტურა, მატერია თუ უბრალოდ მეტაფორა — მხოლოდ ფილოსოფიური დებატი არ არის. ეს საკითხი პირდაპირ განსაზღვრავს, როგორ გვესმის დროში მოგზაურობა, მულტისამყაროები და ჩვენი წარმოშობა.

პრობლემა ენაშია. ავსტრიელ-ბრიტანელმა ფილოსოფოსმა ლუდვიგ ვიტგენშტაინმა გააფრთხილა მეცნიერები, რომ ფილოსოფიური პრობლემები მაშინ იწყება, როცა „ენა შვებულებაში გადის“. ფიზიკა ამის საუკეთესო მაგალითია. სიტყვები, როგორიცაა „დრო“ და „არსებობა“, ტექნიკურ კონტექსტში ისე გამოიყენება, რომ მათი ყოველდღიური დატვირთვა გათვალისწინებული არ არის.

არსებობა თუ მოვლენა?

ფიზიკის ფილოსოფიაში არსებობს მიმართულება „ეტერნალიზმი“. მისი მიმდევრები თვლიან, რომ დრო არ მიედინება — ყველა მოვლენა ოთხგანზომილებიან სტრუქტურაში უკვე არსებობს. თუმცა, აქ ჩნდება მთავარი კითხვა: თუ ყველაფერი უკვე არსებობს, რას ნიშნავს სივრცე-დროის „არსებობა“?

აქ მნიშვნელოვანია განსხვავება არსებობასა და მოვლენას შორის. წარმოიდგინეთ სპილო, რომელიც თქვენს გვერდით დგას — ის არსებობს. ახლა წარმოიდგინეთ სპილოს მხოლოდ ერთი წამიერი მონაკვეთი, რომელიც მოჩვენებასავით ქრება. ეს „მოვლენაა“. სივრცე-დრო კი ცდილობს, ყველა ასეთი „მოვლენა“ ერთიან კატალოგში გააერთიანოს.

გამოსავალი მეხუთე განზომილებაში?

თუ ვივარაუდებთ, რომ ბლოკ-სამყარო არ იცვლება და არ ვითარდება, მაშინ ის უბრალოდ „დროის გარეშეა“. ამის გასაგებად, მეცნიერები ზოგჯერ განიხილავენ მეხუთე განზომილების დამატების შესაძლებლობას, რაც საშუალებას მოგვცემს, ოთხგანზომილებიანი სივრცე-დრო აღვწეროთ ისე, როგორც ჩვენ აღვწერთ ობიექტებს სამგანზომილებიან სამყაროში.

ეს მიდგომა სცილდება დადგენილ ფიზიკურ კანონებს, თუმცა ნათლად აჩვენებს პრობლემას: ჩვენ არ გვაქვს თანმიმდევრული გზა სივრცე-დროის არსებობის აღსაწერად ისე, რომ დროის ცნება ხელოვნურად არ შემოვიტანოთ. ეს ჰგავს სიმღერის აღწერას, რომელიც ერთბაშად არსებობს, მის მოსმენამდე ან შესრულებამდე.

საბოლოო ჯამში, აინშტაინის განტოლებები კვლავ მუშაობს და ემპირიული მეცნიერება მათ ადასტურებს. თუმცა, იმის ინტერპრეტაცია, თუ რა იმალება ამ ფორმულების მიღმა, გადამწყვეტია რეალობის ბუნების გასაგებად. საბოლოოდ, სივრცე-დროის განსაზღვრა იმაზე მეტია, ვიდრე ტექნიკური დებატი — ეს არის პასუხი კითხვაზე, თუ როგორი სამყაროს ნაწილი ვართ ჩვენ.