ე.წ. „მარადიული ქიმიკატები“ ანუ PFAS (პერ- და პოლიფტორალკილის ნივთიერებები) თანამედროვე გარემოსდაცვითი კრიზისის ერთ-ერთი ყველაზე რთული გამოწვევაა. მათი სტაბილური მოლეკულური სტრუქტურა საშუალებას აძლევს მათ, ათწლეულების განმავლობაში დარჩნენ წყალში, ნიადაგსა და ცოცხალ ორგანიზმებში.

ორჰუსის უნივერსიტეტის მკვლევართა ჯგუფმა მნიშვნელოვანი აღმოჩენა გააკეთა, რომელიც ამ ნივთიერებების განადგურების ახალ გზას გვთავაზობს. კვლევის თანახმად, PFAS-ის დაშლა შესაძლებელია ქიმიური დანამატების გარეშე, ინტენსიური ულტრაიისფერი (UV) სინათლის გამოყენებით.

რა არის PFAS-ის სისუსტე?

მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ პროცესში გადამწყვეტ როლს წყალბადის რადიკალები ასრულებენ. ეს მაღალი რეაქტიულობის ნაწილაკები წყლისგან წარმოიქმნება, როდესაც ის ულტრაიისფერი სინათლის ზემოქმედების ქვეშ ექცევა. წყალბადის რადიკალები თავს ესხმიან PFAS-ის მოლეკულებს და თანდათანობით აცილებენ ფტორის ატომებს, რაც იწვევს ნივთიერების დაშლას.

პროფესორ ზონგსუ ვეის განცხადებით, ეს აღმოჩენა ცვლის მეცნიერთა მიდგომას. ადრე არსებული თეორიები სხვა რეაქტიულ ნაწილაკებზე ამახვილებდნენ ყურადღებას, თუმცა ახალი მონაცემები აჩვენებს, რომ სწორედ წყალბადის რადიკალებია ის მთავარი ძალა, რომელსაც ქიმიური ბმების გაწყვეტა შეუძლია.

რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?

დღეს არსებული ტექნოლოგიების უმრავლესობა PFAS-ს უბრალოდ ფილტრავს და ერთი ადგილიდან მეორეში გადააქვს, ნაცვლად იმისა, რომ სრულად გაანადგუროს ისინი. ეს ახალი მექანიზმი კი, თეორიულად, ქიმიკატების სრულ დეგრადაციას უწყობს ხელს.

მიუხედავად იმისა, რომ აღმოჩენა იმედისმომცემია, მეცნიერები სიფრთხილეს იჩენენ. პროცესი ჯერჯერობით ნელია და დაშლისას შესაძლოა შუალედური ნაერთები წარმოიქმნას. თუმცა, ფუნდამენტური მექანიზმის გაგება მეცნიერებს საშუალებას მისცემს, შეიმუშაონ უფრო ეფექტური და მასშტაბური ტექნოლოგიები მომავალში.

PFAS-ის ნაერთები მე-20 საუკუნის 40-იანი წლებიდან გამოიყენება ისეთ პროდუქტებში, როგორიცაა წყალგაუმტარი ტანსაცმელი, კვების შეფუთვები და არაწებვადი ჭურჭელი. მათთან ხანგრძლივი კონტაქტი დაკავშირებულია ჯანმრთელობის სერიოზულ პრობლემებთან, მათ შორის სიმსივნესთან და ღვიძლის დაზიანებასთან.