ათწლეულების განმავლობაში კვების რაციონს მარტივი პრიზმით ვუყურებდით: კალორიები, ცილები, ნახშირწყლები და ვიტამინები. თუმცა, მეცნიერები აცხადებენ, რომ ჩვენს საკვებში არსებული უდიდესი ნაწილი ჯერ კიდევ შეუსწავლელია. ამ უხილავ, მაგრამ აქტიურ ქიმიურ ნაერთებს მკვლევრები „საკვების ბნელ მატერიას“ უწოდებენ.

ასტრონომიაში „ბნელი მატერია“ სამყაროს დიდ ნაწილს შეადგენს, რომელსაც პირდაპირ ვერ ვხედავთ, მაგრამ მისი გავლენა აშკარაა. კვების მეცნიერებაც ანალოგიური გამოწვევის წინაშეა. მიუხედავად იმისა, რომ ყოველდღიურად ათასობით ნაერთს ვიღებთ, მეცნიერებამ მათი ფუნქციების მხოლოდ მცირე ნაწილი იცის.

რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?

მსოფლიოში ყოველი მეხუთე ზრდასრული ადამიანის გარდაცვალება არასწორი კვების რაციონს უკავშირდება. ევროპაში გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობის თითქმის ნახევარი სწორედ ამ ფაქტორზე მოდის. მიუხედავად რეკომენდაციებისა, შევამციროთ შაქრის, მარილისა და ცხიმის მოხმარება, სიმსუქნისა და კვებასთან დაკავშირებული დაავადებების მაჩვენებელი კვლავ იზრდება.

მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ჩვენს რაციონში 26 000-ზე მეტი სხვადასხვა ნაერთია, მაშინ როცა კარგად შესწავლილია მხოლოდ 150-მდე ქიმიური კომპონენტი.

Foodomics: ახალი მიდგომა

ახალი სამეცნიერო დარგი, „ფუდომიკა“ (Foodomics), მიზნად ისახავს ამ „ბნელი მატერიის“ გაშიფვრას. ის აერთიანებს გენომიკას, პროტეომიკასა და მეტაბოლომიკას, რათა დაადგინოს, თუ როგორ ურთიერთქმედებს საკვები ადამიანის ორგანიზმთან გენეტიკურ დონეზე.

მაგალითად, ხმელთაშუა ზღვის დიეტის ეფექტურობა სწორედ ასეთ რთულ ქიმიურ ურთიერთქმედებებშია დამალული. ნივთიერება TMAO, რომელიც წითელი ხორცის მონელებისას წარმოიქმნება, გულის დაავადებების რისკს ზრდის, თუმცა ნივრის შემადგენლობაში არსებული ნივთიერებები მის გამომუშავებას ბლოკავს. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ კვება არის ქიმიური ბალანსის მუდმივი ცვლა.

ნაწლავის ბაქტერიებიც გადამწყვეტ როლს თამაშობენ. ისინი საკვებ ნაერთებს გარდაქმნიან ისეთ ქიმიურ ელემენტებად, რომლებიც გავლენას ახდენენ ანთებით პროცესებზე, იმუნიტეტსა და მეტაბოლიზმზე. მაგალითად, ხილსა და თხილეულში არსებული ელაგის მჟავა ბაქტერიების მიერ გარდაიქმნება უროლიტინებად, რომლებიც უჯრედების ენერგეტიკულ სადგურებს — მიტოქონდრიებს — იცავს.

მომავლის რუკა

პროექტი „Foodome“ უკვე მუშაობს ამ უხილავი ქიმიური სამყაროს კატალოგიზაციაზე. ამ დროისთვის უკვე აღწერილია 130 000-ზე მეტი მოლეკულა. მიზანია შეიქმნას ატლასი, რომელიც დაგვეხმარება პასუხი გავცეთ კითხვებს: რატომ მოქმედებს ერთი და იგივე დიეტა განსხვავებულად სხვადასხვა ადამიანზე? ან რომელი მოლეკულები შეიძლება გამოვიყენოთ ახალი სამკურნალო პრეპარატების შესაქმნელად?

ჩვენ ჯერ კიდევ კვლევის საწყის ეტაპზე ვართ, თუმცა ერთი რამ ცხადია: საკვები არ არის მხოლოდ კალორიების წყარო, ეს არის უზარმაზარი ქიმიური ლანდშაფტი, რომლის გააზრებამ შესაძლოა რადიკალურად შეცვალოს ჩვენი წარმოდგენა ჯანმრთელობასა და დაავადებების პრევენციაზე.